Weganizm etyczny

Weganizm etyczny to unikanie wykorzystywania zwierząt i produktów pochodzenia zwierzęcego we wszystkich dziedzinach życia, oparte na przekonaniu moralnym, że zwierzęta nie powinny być wyzyskiwane ani krzywdzone dla ludzkich celów. Odróżnia się go od weganizmu dietetycznego, w którym ktoś stosuje dietę wegańską np. ze względów zdrowotnych, niekoniecznie stosując tę zasadę w innych dziedzinach. Definicja weganizmu przyjęta przez Vegan Society w 1979 roku ma wyraźnie etyczny charakter i mówi o wykluczeniu „wszelkich form wyzysku zwierząt i okrucieństwa wobec nich”.

Zakres

Etyczni weganie zazwyczaj stosują swoje zasady w odniesieniu do:

• Jedzenia – wykluczając mięso, ryby, nabiał, jaja, miód i składniki pochodzenia zwierzęcego (zob. ukryte składniki pochodzenia zwierzęcego).
• Ubrań – unikając skóry, futer, wełny, jedwabiu, puchu i skór egzotycznych zwierząt (zob. wegańska moda).
• Kosmetyków i środków czystości – wybierając produkty bez składników zwierzęcych i nietestowane na zwierzętach (zob. kosmetyki cruelty-free).
• Rozrywki – unikając cyrków ze zwierzętami, wyścigów zwierząt, corridy, a wiele osób także ogrodów zoologicznych i oceanariów.
• Innych zastosowań – np. produktów zawierających materiały pochodzenia zwierzęcego, a w niektórych przypadkach także decyzji dotyczących zwierząt domowych, inwestycji i pracy.

Zastrzeżenie „na tyle, na ile jest to możliwe i wykonalne” w definicji Vegan Society zwykle interpretuje się tak, że od etycznych wegan nie oczekuje się rzeczy niemożliwych. Na przykład wiele leków testuje się na zwierzętach, bo wymagają tego przepisy, a większość etycznych wegan akceptuje niezbędne leczenie.

Podstawy filozoficzne

Weganizm etyczny czerpie z kilku tradycji filozofii moralnej.

Argumenty utylitarystyczne

Australijski filozof Peter Singer w książce Animal Liberation (Wyzwolenie zwierząt, 1975) dowodził, że to zdolność do cierpienia, a nie przynależność gatunkowa, sprawia, że istota zasługuje na moralne uwzględnienie. Opierając się na XVIII-wiecznym filozofie Jeremym Benthamie, który pisał, że w odniesieniu do zwierząt istotne jest pytanie „Czy mogą cierpieć?”, Singer twierdził, że cierpienia powodowanego przez współczesną hodowlę zwierząt nie da się usprawiedliwić ludzkimi upodobaniami do produktów zwierzęcych. Argumenty Singera skupiają się na ograniczaniu cierpienia i co do zasady nie wykluczają wszelkiego wykorzystywania zwierząt, choć w praktyce opowiadał się on za dietą wegańską lub w dużej mierze wegańską.

Argumenty oparte na prawach

Amerykański filozof Tom Regan w książce The Case for Animal Rights (1983) dowodził, że wiele zwierząt to „podmioty życia” (subjects-of-a-life) o wartości przyrodzonej, a zatem mają prawa, które zabraniają traktowania ich jedynie jako zasobów. Zgodnie z tym poglądem wykorzystywanie zwierząt jest złe, nawet jeśli odbywa się w humanitarny sposób.

Abolicjonizm

Prawnik Gary Francione twierdzi, że status zwierząt jako własności jest źródłem ich wyzysku, a weganizm to moralne minimum dla każdego, kto poważnie traktuje prawa zwierząt. Krytykuje reformy dobrostanowe jako utrwalające przekonanie, że wykorzystywanie zwierząt jest dopuszczalne.

Inne perspektywy

Do uzasadniania weganizmu etycznego wykorzystuje się też etykę cnót, feministyczną etykę troski oraz tradycje religijne podkreślające niestosowanie przemocy (ahimsa). W wielu z tych argumentów kluczowe jest pojęcie gatunkizmu.

Praktyczne powody

Etyczni weganie często wskazują jako powody swojej postawy konkretne praktyki, takie jak:

1. Intensywne zamknięcie zwierząt w przemysłowej hodowli.
2. Oddzielanie cieląt od matek i ubój „nadwyżkowych” byczków w przemyśle mleczarskim.
3. Zabijanie męskich piskląt w wylęgarniach w przemyśle jajczarskim.
4. Ogromna liczba ryb poławianych w rybołówstwie komercyjnym i akwakulturze.

Wielu etycznych wegan wspiera też azyle dla zwierząt, które opiekują się uratowanymi zwierzętami hodowlanymi.

Uznanie prawne

W styczniu 2020 roku brytyjski sąd pracy w sprawie Jordiego Casamitjany przeciwko League Against Cruel Sports orzekł, że weganizm etyczny spełnia prawne kryteria przekonania filozoficznego chronionego na mocy Equality Act 2010. Orzeczenie szeroko opisywano jako przełomowe, choć decyzje sądów pracy nie tworzą wiążących precedensów.

Krytyka i debata

Krytycy weganizmu etycznego zgłaszają różne zarzuty. Niektórzy twierdzą, że ludzie nie mają bezpośrednich zobowiązań moralnych wobec zwierząt albo że takie zobowiązania dopuszczają wykorzystywanie zwierząt przy wysokich standardach dobrostanu. Inni zwracają uwagę, że uprawa roślin również powoduje śmierć zwierząt, np. podczas zbiorów i zwalczania szkodników; weganie zwykle odpowiadają, że na wyżywienie zwierząt hodowlanych potrzeba znacznie więcej upraw niż na bezpośrednie wyżywienie ludzi. W samym ruchu wegańskim toczą się też debaty o takich kwestiach jak miód, małże i stosowanie leków testowanych na zwierzętach.

Zobacz też

• Wpływ hodowli zwierząt na środowisko
• Historia weganizmu
• Słowniczek wegański