Gatunkizm

W skrócie: Gatunkizm (szowinizm gatunkowy) to pogląd – lub praktyka – przypisywania mniejszej wagi moralnej czyimś interesom tylko dlatego, że ktoś należy do innego gatunku, np. traktowanie cierpienia świni jako mniej ważnego niż cierpienie psa czy człowieka bez żadnego innego powodu niż gatunek. Termin ukuł psycholog Richard Ryder podczas kampanii w Oksfordzie w 1970 roku, a spopularyzował go filozof Peter Singer, który porównał go do rasizmu i seksizmu. Sprzeciw wobec gatunkizmu to jeden z głównych filozoficznych argumentów na rzecz weganizmu.

Najważniejsze fakty

• Definicja: „praktyka traktowania przedstawicieli jednego gatunku jako moralnie ważniejszych od przedstawicieli innych gatunków” (Britannica).
• Pochodzenie: Richard Ryder ukuł termin w latach 70. „podczas kampanii w Oksfordzie”, a Singer go spopularyzował (Stanford Encyclopedia of Philosophy).
• Podstawowa zasada: Singerowska zasada równego uwzględniania interesów – porównywalne interesy, takie jak unikanie bólu, zasługują na równą wagę bez względu na to, czyje są.
• Kluczowy spór: „argument z przypadków marginalnych”, który podważa uznawanie zdolności takich jak racjonalność za podstawę statusu moralnego (Stanford Encyclopedia of Philosophy).
• Nauka: nowojorska deklaracja w sprawie świadomości zwierząt z 2024 roku stwierdza, że istnieje silne poparcie naukowe dla świadomego doświadczania u ssaków i ptaków oraz co najmniej realna możliwość jego występowania u wszystkich kręgowców i wielu bezkręgowców (NYU).
• Gatunkizm w praktyce: odmienne traktowanie zwierząt towarzyszących i zwierząt hodowlanych oraz przepisy uznające zwierzęta za własność.

Gatunkizm to praktyka traktowania przedstawicieli jednego gatunku jako moralnie ważniejszych od przedstawicieli innych gatunków wyłącznie na podstawie przynależności gatunkowej, w sytuacjach, w których odmienne traktowanie nie jest uzasadnione żadnymi istotnymi różnicami. Termin ten stosują głównie krytycy takiego traktowania, a samo pojęcie odgrywa kluczową rolę w argumentacji na rzecz praw zwierząt i weganizmu etycznego.

Pochodzenie terminu

Słowo to ukuł w 1970 roku brytyjski psycholog Richard D. Ryder, który użył go w prywatnie wydrukowanej ulotce podczas kampanii w Oksfordzie (Stanford Encyclopedia of Philosophy), by wskazać na podobieństwo między dyskryminacją zwierząt a innymi formami uprzedzeń, takimi jak rasizm i seksizm. Termin spopularyzował filozof Peter Singer w książce Animal Liberation (Wyzwolenie zwierząt, 1975), która stała się jednym z fundamentalnych tekstów współczesnego ruchu na rzecz praw zwierząt. „Speciesism” trafił później do najważniejszych słowników języka angielskiego.

Argument

Argument przeciwko gatunkizmowi często przedstawia się w następujących krokach:

1. To moralnie istotne cechy, takie jak zdolność odczuwania bólu i przyjemności, uprawniają istotę do uwzględnienia moralnego.
2. Wiele zwierząt innych niż ludzie ma te cechy.
3. Sama przynależność gatunkowa, podobnie jak rasa czy płeć, jest kategorią biologiczną i sama w sobie nie ma znaczenia moralnego.
4. Dlatego przypisywanie mniejszej wagi porównywalnym interesom zwierzęcia tylko dlatego, że należy ono do innego gatunku, jest nieuzasadnione.

Wersja tego argumentu przedstawiona przez Singera opiera się na zasadzie równego uwzględniania interesów: porównywalnym interesom, takim jak interes w unikaniu cierpienia, należy przypisywać równą wagę bez względu na to, czyje to interesy. Nie oznacza to, że wszystkie istoty powinny być traktowane identycznie. Świnia nie ma na przykład interesu w głosowaniu, ale ma interes w tym, by nie cierpieć.

Zwolennicy często przytaczają XVIII-wiecznego filozofa Jeremy’ego Benthama, który napisał: „Pytanie nie brzmi: czy potrafią rozumować? ani: czy potrafią mówić? lecz: czy potrafią cierpieć?”.

Formy gatunkizmu

Autorzy zajmujący się tym tematem wyróżniają kilka form, m.in.:

• Antropocentryzm – pogląd, że moralnie liczą się tylko interesy ludzi lub że zawsze przeważają one nad interesami zwierząt.
• Wybiórcza troska – traktowanie niektórych gatunków, np. psów i kotów, jako towarzyszy, a innych, np. świń czy kur, jako pożywienia. Ten wzorzec opisuje koncepcja karnizmu psycholożki Melanie Joy.
• Gatunkizm instytucjonalny – przepisy i praktyki, które uznają zwierzęta za własność i zezwalają na ich wykorzystywanie w rolnictwie, badaniach i rozrywce, np. w przemysłowej hodowli zwierząt.

Kontekst naukowy

Argumenty dotyczące gatunkizmu często odwołują się do badań naukowych nad czuciem zwierząt. W 2012 roku grupa neurobiologów podpisała Cambridge Declaration on Consciousness (cambridgeską deklarację w sprawie świadomości), w której stwierdzono, że zwierzęta inne niż ludzie, w tym wszystkie ssaki i ptaki oraz wiele innych stworzeń, np. ośmiornice, mają podłoże neurologiczne umożliwiające powstawanie świadomości. W 2024 roku New York Declaration on Animal Consciousness (nowojorska deklaracja w sprawie świadomości zwierząt), podpisana przez grupę naukowców i filozofów, stwierdziła, że istnieje silne poparcie naukowe dla świadomego doświadczania u ssaków i ptaków oraz co najmniej realna możliwość jego występowania u wszystkich kręgowców i wielu bezkręgowców.

Krytyka

Pojęcie gatunkizmu jest krytykowane z kilku stron:

• Niektórzy filozofowie, np. Carl Cohen, argumentowali, że ludzie mają prawa ze względu na zdolności typowe dla gatunku ludzkiego, takie jak podmiotowość moralna, a zwierzęta nie mają praw w tym samym sensie.
• Inni, np. Bernard Williams, bronili pewnego stopnia stronniczości wobec ludzi jako czegoś naturalnego i nieporównywalnego z rasizmem.
• Krytycy sprzeciwiają się analogii z rasizmem i seksizmem, uznając ją za niestosowną lub obraźliwą. Zwolennicy odpowiadają, że analogia dotyczy struktury rozumowania, a nie porównywania ofiar.
• „Argument z przypadków marginalnych” – zgodnie z którym, jeśli to zdolności takie jak racjonalność stanowią podstawę statusu moralnego, niektórym ludziom by go brakowało – jest często używany przez przeciwników gatunkizmu i pozostaje sporny.

Przykłady gatunkizmu

Związek z weganizmem

Wielu wegan uważa antygatunkizm za podstawowe uzasadnienie weganizmu, ponieważ zasada ta oznacza, że cierpienie zwierząt hodowlanych należy ważyć na równi z porównywalnym cierpieniem ludzi. W praktyce wyraża się to w unikaniu produktów zwierzęcych, wspieraniu azyli dla zwierząt oraz prowadzeniu kampanii przeciwko praktykom w przemyśle mleczarskim i przemyśle jajczarskim. Nie wszyscy krytycy gatunkizmu przechodzą jednak na weganizm i nie wszyscy weganie ujmują swoje poglądy w tych kategoriach.

Najczęściej zadawane pytania

Czym w prostych słowach jest gatunkizm?

To traktowanie interesów zwierzęcia jako mniej ważnych tylko z powodu gatunku, do którego należy, a nie z powodu jakiejkolwiek istotnej różnicy między osobnikami.

Kto ukuł termin „gatunkizm”?

Brytyjski psycholog Richard D. Ryder w 1970 roku. Filozof Peter Singer rozpowszechnił go w książce Animal Liberation (1975).

Czy gatunkizm to to samo co rasizm?

Singer i inni twierdzą, że gatunkizm ma taką samą strukturę jak rasizm i seksizm: faworyzowanie własnej grupy na podstawie cechy nieistotnej moralnie. Krytycy odrzucają to porównanie, a zwolennicy podkreślają, że dotyczy ono formy rozumowania, a nie zrównywania ofiar.

Czy antygatunkizm oznacza, że zwierzęta i ludzi trzeba traktować tak samo?

Nie. Oznacza, że porównywalne interesy powinny być uwzględniane w równym stopniu. Świnia nie ma interesu w głosowaniu, ale ma interes w tym, by nie cierpieć.

Źródła

• Gruen L, Monsó S. The Moral Status of Animals. Stanford Encyclopedia of Philosophy.
• Britannica – Speciesism
• The New York Declaration on Animal Consciousness (2024)
• Singer P. Animal Liberation. New York: New York Review/Random House, 1975.

Ostatnia weryfikacja: 31 października 2026.

Zobacz też

• Historia weganizmu
• Słowniczek wegański
• Światowy Dzień Weganizmu