Chủ nghĩa phân biệt loài

Trả lời nhanh: Chủ nghĩa phân biệt loài (speciesism) là quan niệm — hoặc cách hành xử — xem nhẹ lợi ích của một cá thể chỉ vì cá thể đó thuộc một loài khác, chẳng hạn coi nỗi đau của một con lợn ít quan trọng hơn nỗi đau của một con chó hay một con người mà không vì lý do nào khác ngoài loài. Thuật ngữ này do nhà tâm lý học Richard Ryder đặt ra khi vận động ở Oxford năm 1970 và được nhà triết học Peter Singer phổ biến; ông so sánh nó với phân biệt chủng tộc và phân biệt giới tính. Phản đối chủ nghĩa phân biệt loài là một trong những lập luận triết học chính ủng hộ chủ nghĩa thuần chay.

Thông tin chính

• Định nghĩa: “cách hành xử coi các thành viên của một loài quan trọng hơn về mặt đạo đức so với các thành viên của loài khác” (Britannica).
• Nguồn gốc: Richard Ryder đặt ra thuật ngữ vào thập niên 1970 “khi đang vận động ở Oxford”, và Singer đã phổ biến nó (Stanford Encyclopedia of Philosophy).
• Nguyên tắc cốt lõi: cân nhắc bình đẳng các lợi ích của Singer — các lợi ích tương đương, như tránh đau đớn, xứng đáng được coi trọng như nhau bất kể ai là người có chúng.
• Tranh luận chính: “lập luận từ các trường hợp biên” (argument from marginal cases), thách thức việc dùng các năng lực như lý trí làm cơ sở cho vị thế đạo đức (Stanford Encyclopedia of Philosophy).
• Khoa học: Tuyên bố New York về Ý thức Động vật năm 2024 khẳng định có sự ủng hộ khoa học mạnh mẽ cho trải nghiệm có ý thức ở động vật có vú và chim, và ít nhất là một khả năng thực tế ở mọi động vật có xương sống và nhiều động vật không xương sống (NYU).
• Phân biệt loài trong thực tế: sự đối xử khác nhau giữa thú cưng và vật nuôi trong trang trại, và luật pháp xếp động vật vào loại tài sản.

Chủ nghĩa phân biệt loài là việc coi các thành viên của một loài quan trọng hơn về mặt đạo đức so với các thành viên của loài khác, chỉ dựa trên việc thuộc về loài nào, trong những tình huống mà sự đối xử khác biệt không được biện minh bằng những khác biệt liên quan. Thuật ngữ này chủ yếu được những người phê phán cách đối xử đó sử dụng, và khái niệm này giữ vai trò trung tâm trong các lập luận về quyền động vật và thuần chay vì đạo đức.

Nguồn gốc của thuật ngữ

Từ này được nhà tâm lý học người Anh Richard D. Ryder đặt ra năm 1970; ông dùng nó trong một tờ rơi in riêng khi vận động ở Oxford (Stanford Encyclopedia of Philosophy) nhằm so sánh sự phân biệt đối xử với động vật với các hình thức định kiến khác như phân biệt chủng tộc và phân biệt giới tính. Thuật ngữ được nhà triết học Peter Singer phổ biến trong cuốn sách Animal Liberation (Giải phóng động vật, 1975), tác phẩm đã trở thành một trong những văn bản nền tảng của phong trào quyền động vật hiện đại. “Speciesism” sau đó được đưa vào các từ điển tiếng Anh lớn.

Lập luận

Lập luận chống lại chủ nghĩa phân biệt loài thường được trình bày theo các bước sau:

1. Những đặc điểm có liên quan về mặt đạo đức, như khả năng cảm nhận đau đớn và khoái cảm, là điều khiến một sinh vật xứng đáng được cân nhắc về đạo đức.
2. Nhiều loài động vật không phải con người có những đặc điểm này.
3. Bản thân việc thuộc về một loài, giống như chủng tộc hay giới tính, là một phân loại sinh học và tự nó không có liên quan về mặt đạo đức.
4. Do đó, việc xem nhẹ các lợi ích tương đương của một con vật chỉ vì nó thuộc một loài khác là không có cơ sở.

Phiên bản lập luận của Singer dựa trên nguyên tắc cân nhắc bình đẳng các lợi ích: các lợi ích tương đương, như lợi ích tránh khỏi đau khổ, cần được coi trọng như nhau bất kể đó là lợi ích của ai. Điều này không có nghĩa mọi sinh vật phải được đối xử giống hệt nhau. Ví dụ, một con lợn không có lợi ích gì trong việc bỏ phiếu, nhưng có lợi ích trong việc không phải chịu đau khổ.

Những người ủng hộ thường trích dẫn nhà triết học thế kỷ 18 Jeremy Bentham, người đã viết: “Câu hỏi không phải là: Chúng có biết suy luận không? hay: Chúng có biết nói không? mà là: Chúng có biết đau khổ không?”

Các hình thức phân biệt loài

Các tác giả viết về chủ đề này phân biệt một số hình thức, bao gồm:

• Thuyết lấy con người làm trung tâm (anthropocentrism) – quan điểm cho rằng chỉ lợi ích của con người mới có ý nghĩa đạo đức, hoặc lợi ích con người luôn lớn hơn lợi ích của động vật.
• Quan tâm có chọn lọc – coi một số loài như chó và mèo là bạn đồng hành, trong khi coi những loài khác như lợn hay gà là thức ăn. Khái niệm carnism (chủ nghĩa ăn thịt) của nhà tâm lý học Melanie Joy đề cập đến khuôn mẫu này.
• Phân biệt loài mang tính thể chế – luật pháp và tập quán xếp động vật vào loại tài sản và cho phép sử dụng chúng trong nông nghiệp, nghiên cứu và giải trí, chẳng hạn trong chăn nuôi công nghiệp.

Bối cảnh khoa học

Các lập luận về chủ nghĩa phân biệt loài thường dựa trên nghiên cứu khoa học về khả năng cảm nhận của động vật. Năm 2012, một nhóm nhà khoa học thần kinh đã ký Tuyên bố Cambridge về Ý thức (Cambridge Declaration on Consciousness), khẳng định rằng các loài động vật không phải con người, bao gồm mọi động vật có vú và chim cùng nhiều sinh vật khác như bạch tuộc, có những cơ sở thần kinh tạo ra ý thức. Năm 2024, Tuyên bố New York về Ý thức Động vật (New York Declaration on Animal Consciousness), được một nhóm nhà khoa học và triết gia ký, khẳng định có sự ủng hộ khoa học mạnh mẽ cho trải nghiệm có ý thức ở động vật có vú và chim, và ít nhất là một khả năng thực tế ở mọi động vật có xương sống và nhiều động vật không xương sống.

Phê phán

Khái niệm chủ nghĩa phân biệt loài đã bị phê phán từ nhiều phía:

• Một số triết gia như Carl Cohen lập luận rằng con người có quyền nhờ những năng lực đặc trưng của loài người, như năng lực hành động đạo đức, và động vật không có quyền theo cùng nghĩa đó.
• Những người khác như Bernard Williams bảo vệ một mức độ thiên vị con người như điều tự nhiên và không thể so sánh với phân biệt chủng tộc.
• Những người phê phán phản đối việc so sánh với phân biệt chủng tộc và phân biệt giới tính, cho rằng điều đó không phù hợp hoặc gây xúc phạm. Những người ủng hộ đáp lại rằng phép so sánh liên quan đến cấu trúc của lập luận, chứ không phải so sánh các nạn nhân.
• “Lập luận từ các trường hợp biên” — rằng nếu các năng lực như lý trí là nền tảng của vị thế đạo đức thì một số người sẽ không có vị thế đó — thường được những người chống phân biệt loài sử dụng và vẫn còn gây tranh cãi.

Ví dụ về phân biệt loài

Mối liên hệ với chủ nghĩa thuần chay

Nhiều người ăn thuần chay coi việc chống phân biệt loài là lý do cốt lõi cho chủ nghĩa thuần chay, vì nguyên tắc này hàm ý rằng đau khổ của động vật trong trang trại cần được cân nhắc ngang bằng với đau khổ tương đương của con người. Những biểu hiện thực tế bao gồm tránh sản phẩm động vật, ủng hộ các khu bảo tồn động vật và vận động phản đối các tập quán trong ngành công nghiệp sữa và ngành công nghiệp trứng. Tuy nhiên, không phải ai phê phán chủ nghĩa phân biệt loài cũng ăn thuần chay, và không phải người ăn thuần chay nào cũng diễn đạt quan điểm của mình theo cách này.

Câu hỏi thường gặp

Nói đơn giản, chủ nghĩa phân biệt loài là gì?

Đó là việc coi lợi ích của một con vật kém quan trọng hơn chỉ vì loài mà nó thuộc về, chứ không phải vì bất kỳ khác biệt liên quan nào giữa các cá thể.

Ai đã đặt ra thuật ngữ phân biệt loài?

Nhà tâm lý học người Anh Richard D. Ryder, vào năm 1970. Nhà triết học Peter Singer đã làm thuật ngữ này được biết đến rộng rãi trong cuốn Animal Liberation (1975).

Phân biệt loài có giống phân biệt chủng tộc không?

Singer và những người khác lập luận rằng phân biệt loài có cùng cấu trúc với phân biệt chủng tộc và phân biệt giới tính: thiên vị nhóm của mình dựa trên một đặc điểm không liên quan về mặt đạo đức. Những người phê phán bác bỏ phép so sánh này, còn những người ủng hộ nhấn mạnh rằng nó liên quan đến hình thức lập luận chứ không phải đánh đồng các nạn nhân.

Chống phân biệt loài có nghĩa là động vật và con người phải được đối xử như nhau không?

Không. Điều đó có nghĩa là các lợi ích tương đương cần được cân nhắc bình đẳng. Một con lợn không có lợi ích gì trong việc bỏ phiếu, nhưng có lợi ích trong việc không phải chịu đau khổ.

Nguồn tham khảo

• Gruen L, Monsó S. The Moral Status of Animals. Stanford Encyclopedia of Philosophy.
• Britannica – Speciesism
• The New York Declaration on Animal Consciousness (2024)
• Singer P. Animal Liberation. New York: New York Review/Random House, 1975.

Cập nhật lần cuối: 31 tháng 10 năm 2026.

Xem thêm

• Lịch sử của chủ nghĩa thuần chay
• Bảng thuật ngữ thuần chay
• Ngày Thuần chay Thế giới