Thuần chay vì đạo đức

Thuần chay vì đạo đức là việc tránh sử dụng động vật và sản phẩm từ động vật trong mọi lĩnh vực của cuộc sống, dựa trên quan điểm đạo đức rằng động vật không nên bị bóc lột hay làm hại vì mục đích của con người. Nó khác với thuần chay về chế độ ăn, trong đó một người theo chế độ ăn thuần chay vì những lý do như sức khỏe mà không nhất thiết áp dụng nguyên tắc này ở các lĩnh vực khác. Định nghĩa về thuần chay được Vegan Society thông qua năm 1979 mang tính đạo đức rõ ràng, đề cập đến việc loại trừ “mọi hình thức bóc lột và đối xử tàn ác với động vật”.

Phạm vi

Người ăn thuần chay vì đạo đức thường áp dụng nguyên tắc của mình cho:

• Thực phẩm – loại bỏ thịt, cá, sữa, trứng, mật ong và các thành phần có nguồn gốc động vật (xem thành phần động vật ẩn).
• Quần áo – tránh da thuộc, lông thú, len, lụa, lông vũ và da động vật quý hiếm (xem thời trang thuần chay).
• Mỹ phẩm và đồ gia dụng – chọn sản phẩm không có thành phần động vật và không thử nghiệm trên động vật (xem mỹ phẩm không thử nghiệm trên động vật).
• Giải trí – tránh rạp xiếc có động vật, đua động vật, đấu bò và, với nhiều người, cả vườn thú và thủy cung.
• Các mục đích sử dụng khác – như sản phẩm chứa vật liệu từ động vật, và trong một số trường hợp là các quyết định về thú cưng, đầu tư và việc làm.

Cụm từ giới hạn “trong chừng mực có thể và khả thi” trong định nghĩa của Vegan Society thường được hiểu là người ăn thuần chay vì đạo đức không bị đòi hỏi phải làm điều không thể. Ví dụ, nhiều loại thuốc được thử nghiệm trên động vật theo yêu cầu của quy định, và phần lớn người ăn thuần chay vì đạo đức chấp nhận điều trị y tế cần thiết.

Nền tảng triết học

Thuần chay vì đạo đức dựa trên nhiều truyền thống trong triết học đạo đức.

Lập luận vị lợi

Nhà triết học người Úc Peter Singer, trong Animal Liberation (1975), lập luận rằng khả năng cảm nhận đau khổ, chứ không phải việc thuộc loài nào, mới là điều khiến một sinh vật đáng được cân nhắc về mặt đạo đức. Dựa trên nhà triết học thế kỷ 18 Jeremy Bentham, người viết rằng câu hỏi thích đáng về động vật là “Chúng có thể đau khổ không?”, Singer lập luận rằng đau khổ do ngành chăn nuôi hiện đại gây ra không thể được biện minh bằng sở thích của con người đối với sản phẩm động vật. Lập luận của Singer tập trung vào việc giảm đau khổ và về nguyên tắc không loại trừ mọi hình thức sử dụng động vật, dù trên thực tế ông đã cổ vũ chế độ ăn thuần chay hoặc phần lớn thuần chay.

Lập luận dựa trên quyền

Nhà triết học người Mỹ Tom Regan, trong The Case for Animal Rights (1983), lập luận rằng nhiều loài động vật là “chủ thể của một cuộc đời” (subjects-of-a-life) có giá trị tự thân, và vì thế chúng có những quyền cấm việc đối xử với chúng chỉ như tài nguyên. Theo quan điểm này, sử dụng động vật là sai trái ngay cả khi được thực hiện một cách nhân đạo.

Chủ nghĩa bãi bỏ

Học giả luật Gary Francione lập luận rằng địa vị tài sản của động vật là gốc rễ của sự bóc lột chúng, và thuần chay là mức nền đạo đức tối thiểu cho bất kỳ ai coi trọng quyền động vật. Ông chỉ trích các cải cách phúc lợi vì củng cố quan niệm rằng sử dụng động vật là chấp nhận được.

Các quan điểm khác

Đạo đức học đức hạnh, đạo đức chăm sóc nữ quyền và các truyền thống tôn giáo đề cao bất bạo động (ahimsa) cũng được dùng để ủng hộ thuần chay vì đạo đức. Khái niệm chủ nghĩa phân biệt loài là trọng tâm của nhiều lập luận này.

Những mối quan tâm thực tế

Người ăn thuần chay vì đạo đức thường nêu các tập quán cụ thể làm lý do cho lập trường của mình, gồm:

1. Nuôi nhốt chật chội trong chăn nuôi công nghiệp.
2. Việc tách bê con khỏi mẹ và giết bê đực dư thừa trong ngành công nghiệp sữa.
3. Việc giết gà con đực tại trại ấp trong ngành công nghiệp trứng.
4. Số lượng lớn cá bị đánh bắt trong nghề cá thương mại và nuôi trồng thủy sản.

Nhiều người ăn thuần chay vì đạo đức cũng ủng hộ các khu bảo tồn động vật, nơi chăm sóc động vật trang trại được giải cứu.

Công nhận pháp lý

Tháng 1 năm 2020, một tòa lao động tại Vương quốc Anh, trong vụ Jordi Casamitjana kiện League Against Cruel Sports, phán quyết rằng thuần chay vì đạo đức đáp ứng tiêu chí pháp lý của một niềm tin triết học được bảo vệ theo Equality Act 2010 (Luật Bình đẳng 2010). Phán quyết được đưa tin rộng rãi như một cột mốc, dù quyết định của tòa lao động không tạo thành án lệ có tính ràng buộc.

Chỉ trích và tranh luận

Những người chỉ trích thuần chay vì đạo đức đưa ra nhiều phản bác. Một số cho rằng con người không có nghĩa vụ đạo đức trực tiếp đối với động vật, hoặc rằng những nghĩa vụ đó cho phép sử dụng động vật nếu tiêu chuẩn phúc lợi cao. Số khác chỉ ra rằng trồng trọt cũng gây chết động vật, chẳng hạn qua thu hoạch và diệt trừ sâu bệnh; người ăn thuần chay thường đáp lại rằng cần nhiều cây trồng hơn rất nhiều để nuôi gia súc so với để nuôi con người trực tiếp. Trong cộng đồng thuần chay cũng có những tranh luận về các vấn đề như mật ong, động vật hai mảnh vỏ và việc dùng thuốc đã thử nghiệm trên động vật.

Xem thêm

• Tác động môi trường của chăn nuôi
• Lịch sử thuần chay
• Thuật ngữ thuần chay