Weganizm

Weganizm to praktyka powstrzymywania się od korzystania z produktów zwierzęcych, zwłaszcza w diecie, oraz towarzysząca jej filozofia, która odrzuca status zwierząt jako towaru. Osobę stosującą tę dietę lub wyznającą tę filozofię nazywa się weganinem (lub weganką). Angielskie słowo vegan ukuli w 1944 roku Donald Watson i inni członkowie założyciele Vegan Society w Anglii, którzy wzięli trzy pierwsze i dwie ostatnie litery słowa „vegetarian”, by zaznaczyć – jak to ujął Watson – „początek i koniec wegetarianizmu”. Więcej o tle przeczytasz w artykule historia weganizmu.

Definicja

Najczęściej cytowana definicja pochodzi od Vegan Society, które w 1979 roku przyjęło w swoim statucie następujące sformułowanie:

„Weganizm to filozofia i sposób życia, który dąży do wykluczenia – na tyle, na ile jest to możliwe i wykonalne – wszelkich form wykorzystywania zwierząt i okrucieństwa wobec nich w celu pozyskania żywności, odzieży czy w jakimkolwiek innym celu; a co za tym idzie, promuje rozwój i stosowanie alternatyw wolnych od zwierząt z korzyścią dla zwierząt, ludzi i środowiska. W kontekście diety oznacza praktykę rezygnacji ze wszystkich produktów pochodzących w całości lub w części od zwierząt”.

Dwie cechy tej definicji są często omawiane. Po pierwsze, sformułowanie „na tyle, na ile jest to możliwe i wykonalne” przyznaje, że całkowite uniknięcie wykorzystywania zwierząt nie zawsze jest osiągalne, na przykład gdy prawo wymaga testowania leków na zwierzętach. Po drugie, definicja wykracza poza jedzenie i obejmuje odzież oraz „jakikolwiek inny cel”, a więc takie obszary jak moda wegańska, kosmetyki cruelty-free i rozrywka z udziałem zwierząt.

Czego unikają weganie

W diecie weganie nie spożywają:

• mięsa, drobiu, ryb i innych owoców morza
• nabiału, takiego jak mleko, ser, masło i jogurt
• jaj
• miodu i innych produktów pszczelich (większość wegan ich unika, choć kwestia ta bywa przedmiotem dyskusji)
• składników pochodzenia zwierzęcego, takich jak żelatyna, kazeina, serwatka, karmin i karuk (zob. ukryte składniki pochodzenia zwierzęcego)

Poza dietą wielu wegan unika skóry, wełny, jedwabiu, futra i puchu, kosmetyków i środków czystości testowanych na zwierzętach oraz takich rozrywek jak cyrki wykorzystujące zwierzęta.

Weganizm dietetyczny i etyczny

Często rozróżnia się weganizm dietetyczny, w którym ktoś nie je produktów zwierzęcych, ale niekoniecznie stosuje tę zasadę w innych dziedzinach, oraz weganizm etyczny, w którym odrzuca się wykorzystywanie zwierząt we wszystkich obszarach życia. Osoby stosujące dietę wegańską głównie ze względów zdrowotnych czasem mówią zamiast tego, że są na diecie „roślinnej”; podobieństwa i różnice między tymi pojęciami omówiono w artykule roślinne a wegańskie.

Motywacje

Ludzie przechodzą na weganizm z różnych powodów, które często się nakładają:

1. Etyka wobec zwierząt – sprzeciw wobec zabijania zwierząt i warunków panujących w przemysłowej hodowli zwierząt, przemyśle mleczarskim i przemyśle jajczarskim, często ujmowany w kategoriach gatunkowizmu lub praw zwierząt.
2. Troska o środowisko – wykorzystanie ziemi i wody, zanieczyszczenia i emisje gazów cieplarnianych związane z hodowlą zwierząt (zob. wpływ hodowli zwierząt na środowisko i weganizm a zmiana klimatu).
3. Zdrowie – zainteresowanie potencjalnymi korzyściami diety bogatej w nieprzetworzoną żywność roślinną.
4. Powody religijne lub duchowe – niektórzy wyznawcy tradycji kładących nacisk na niestosowanie przemocy (ahimsa), takich jak dżinizm, stosują dietę wegańską lub do niej zbliżoną.

Odżywianie

Najważniejsze organizacje dietetyczne, w tym Academy of Nutrition and Dietetics w Stanach Zjednoczonych i British Dietetic Association, stwierdziły, że odpowiednio zaplanowana dieta wegańska może być zdrowa i odpowiednia dla osób na wszystkich etapach życia. Planowanie jest ważne w przypadku niektórych składników odżywczych, przede wszystkim witaminy B12, którą weganie muszą przyjmować z żywnością wzbogacaną lub suplementami. Inne składniki wymagające uwagi to witamina D, jod, wapń, żelazo, cynk, kwasy tłuszczowe omega-3 i białko. Wskazówki dla konkretnych grup znajdziesz w artykułach wegańska ciąża i dzieci oraz wegańscy sportowcy.

Rozpowszechnienie

Szacunki liczby wegan znacznie się różnią w zależności od sformułowania pytań w ankietach, a dane należy traktować z ostrożnością. Ankiety oparte na samoidentyfikacji mogą zawyżać rozpowszechnienie, ponieważ część respondentów określających się jako weganie przyznaje, że okazjonalnie je produkty zwierzęce. W Stanach Zjednoczonych sondaże Gallupa wykazały, że odsetek dorosłych identyfikujących się jako weganie jest niski i jednocyfrowy: badanie z 2018 roku wskazało 3%, a z 2023 roku – 1%. Mimo to zainteresowanie wegańskim jedzeniem wyraźnie wzrosło od lat 2010., co widać po rozwoju rynku napojów roślinnych i zamienników mięsa oraz po kampaniach takich jak Veganuary.

Terminologia

Pokrewne pojęcia to m.in. wegetarianizm (unikanie mięsa i ryb, ale zwykle spożywanie nabiału i jaj), dieta roślinna, fleksitarianizm (dieta głównie roślinna z okazjonalnym mięsem) i witarianizm wegański. Pełniejszą listę znajdziesz w słowniczku wegańskim. Produkty i firmy spełniające wegańskie kryteria często rozpoznaje się dzięki wegańskim certyfikatom i oznaczeniom.

Zobacz też

• Jak przejść na weganizm
• Historia weganizmu
• Światowy Dzień Weganizmu